Door Stephan Borggreve, didactisch trainer en oprichter van Centrum voor Didactiek3 min leestijdGefactcheckt
- Biesta, G. (2015). The beautiful risk of education. Routledge.
- Korthagen, F. A. (1996). The relation between theory and practice: Back to the classics. Educational Researcher.
Phronèsis is praktische wijsheid.
Die stelt je in staat in complexe situaties de juiste keuze te maken – niet alleen op basis van kennis, maar ook van inzicht en gevoel voor wat de situatie vraagt. Centraal staat het belang van de ander.
De lucht in de trainingszaal is dik na een intensief rollenspel over feedback. Je ziet gekruiste armen en een deelnemer die met betraande ogen naar de grond staart. Volgens je lesplan moet je nu de theoretische stappen van de sandwichmethode evalueren, maar de sfeer vraagt om iets anders.
Je klapt je map dicht, negeert de klok en geeft de emoties de ruimte. Je handelt hier niet volgens het protocol, maar naar de behoefte van het moment.
Techniek (Techne)
Primaire focus: Het protocol en lesplan strikt volgen.
Besluitvorming: Gebaseerd op regels en vaste methoden.
Resultaat: De gekozen methode correct uitvoeren.
Wijsheid (Phronesis)
Primaire focus: Inspelen op unieke context en behoefte.
Besluitvorming: Gebaseerd op oordeelsvorming en ervaring.
Resultaat: Het goede doen in de specifieke situatie.
De herkomst van praktische wijsheid
De wortels van phronèsis liggen bij de Griekse filosoof Aristoteles. In zijn Ethica Nicomachea maakt hij een cruciaal onderscheid tussen drie vormen van kennis: epistèmè (wetenschappelijke, universele kennis), technè (technische vaardigheid of ambacht) en phronèsis (praktische wijsheid).
Epistèmè gaat over weten dat en technè over weten hoe. Phronèsis richt zich juist op het handelen in moreel geladen situaties waarin de uitkomst niet vooraf vaststaat. Het is dus nooit een puur technische aangelegenheid, maar een menselijk proces waarin algemene regels voortdurend moeten worden afgewogen tegen de belangen van het individu en de groep.

Weten, kunnen, wijsheid: het onderscheid
In de moderne onderwijswereld ligt de nadruk vaak op het verwerven van een specifieke competentie. Hoewel competentiegericht onderwijs waardevol is voor het aanleren van vaardigheden, schiet het tekort zodra de context verandert of conflicteert met de theorie.
Phronèsis fungeert als een kompas. Waar een competentie zich richt op het beheersen van een techniek, zorgt praktische wijsheid ervoor dat die juist inzet. Dit proces vraagt om een hoge mate van metacognitie: het vermogen om boven de situatie te staan en je eigen handelen kritisch te wegen. Alleen door deze wijsheid te cultiveren, ontstaat er ruimte voor diepgaand leren, waarbij de deelnemer niet alleen informatie consumeert, maar transformeert.
Phronèsis in de didactische praktijk
Tijdens een cursus uit phronèsis zich als pedagogisch tact. Het is het vermogen om de juiste snaar te raken, de juiste vraag te stellen of juist te zwijgen. Dit vraagt van de opleider dat hij niet alleen vakinhoudelijk sterk is, maar ook beschikt over een moreel kompas. Je weegt voortdurend af: dient deze interventie de groei van de deelnemer op de lange termijn?
Wanneer je phronèsis integreert in je handelen, creëer je de noodzakelijke didactische veiligheid waarin cursisten zich vrij voelen om te experimenteren, fouten te maken en dus te leren. Zo faciliteer je niet alleen de droge overdracht van feiten, maar ook de ontwikkeling van het kritisch denkvermogen en de professionele identiteit van je deelnemers.
Zo berekenen we je uitslag
Keuzevragen
- Je merkt dat de groep de basis nog niet begrijpt. Je loopt 20 minuten achter op je schema en de opdrachtgever verwacht dat je alles behandelt. Wat doe je?
Ik houd vast aan het schema en verhoog het tempo om alle onderwerpen te behandelen. (Score 0) · Ik pas het programma aan en improviseer een extra basisoefening ten koste van de planning. (Score 3) - Een deelnemer stelt een complexe vraag die niet in je slides staat, maar wel de kern van hun probleem raakt. De rest van de groep luistert ademloos toe.
Ik parkeer de vraag op de parkeerplaats om de structuur van mijn verhaal te bewaken. (Score 0) · Ik ga direct in op de vraag en gebruik het als praktijkvoorbeeld, ook al wijkt dit af van de opbouw. (Score 3) - Je ziet dat de geplande werkvorm weerstand oproept in de zaal. De energie daalt zichtbaar. Je methode zegt dat je door de weerstand heen moet trainen.
Ik houd vast aan de methode en dwing de uitvoering af om de leerdoelen te bereiken. (Score 0) · Ik herken de signalen, benoem de weerstand en kies ter plekke voor een alternatieve aanpak. (Score 3)
Elke dimensie scoort de som van de antwoorden. Een lijst regels wordt op volgorde nagelopen; de eerste regel die klopt geeft je uitslag.